Natuurlijk leer, als organisch materiaal opgebouwd uit een netwerk van collageenvezels, rekt van nature uit. Dit is een van de meest karakteristieke eigenschappen van het materiaal en kan, afhankelijk van de toepassing, zowel een voordeel als een nadeel zijn. Leer is geen homogeen materiaal zoals kunststof – de structuur lijkt op een dicht, verweven netwerk dat onder invloed van kracht, vocht en warmte kan vervormen en langer worden. De mate van rekbaarheid hangt af van vele factoren, zoals de looimethode, het deel van de huid waaruit het leer afkomstig is, de dikte en de snijrichting. Het begrijpen en beheersen van dit fenomeen is cruciaal voor iedereen die met leerbewerking bezig is. Zo maak je projecten die er niet alleen prachtig uitzien op de dag dat ze klaar zijn, maar ook na jaren van intensief gebruik hun vorm en functionaliteit behouden. Bij een riem kan ongecontroleerd uitrekken ertoe leiden dat deze te lang wordt en je extra gaatjes moet ponsen, terwijl een tas erdoor kan vervormen.
Waar hangt de rekbaarheid van leer vanaf?
Niet elk leer rekt op dezelfde manier uit. De belangrijkste factor voor vormvastheid is de looimethode. Plantaardig gelooid leer, geliefd om zijn stevigheid en vormbaarheid, rekt over het algemeen gemakkelijker uit. De collageenvezels behouden een natuurlijkere structuur die onder constante spanning (zoals bij een riem) kan verslappen en met wel 5 tot 10% kan uitrekken. Chroomgelooid leer is daarentegen veel stabieler. De chroomzouten vormen sterkere kruisverbindingen tussen de vezels, waardoor deze worden 'vergrendeld' en minder bewegingsvrijheid hebben. Daarom rekt chroomleer, dat veel in schoenen en meubelbekleding wordt gebruikt, aanzienlijk minder uit. Een andere doorslaggevende factor is het deel van de huid. Leer van de rug en nek (de croupon en hals; bend en shoulder) is dicht en rekt het minst. Het leer van de flanken en de buik (belly) is daarentegen erg los en soepel. Hierdoor is het absoluut ongeschikt voor dragende delen zoals schouderbanden of riemen (waarvoor een dikte van 3 - 4 mm wordt aanbevolen).
Hoe beïnvloedt de snijrichting de rek?
Dit is een van de vakkennis-geheimen van de ervaren leermaker. Leer heeft, net als hout, een duidelijke 'vezelrichting'. Het vertoont aanzienlijk minder rek in de lengterichting van de ruggengraat dan in de breedte. Stel je voor dat er een complete huid voor je ligt: de richting van kop naar staart is de richting met minimale rek. De richting van rug naar buik heeft juist de maximale rek. Daarom geldt bij het snijden van leren riemstroken of lange tashengsels als vaste regel: snijd ze altijd evenwijdig aan de ruggengraat. Snijd je een riem dwars op de huid, dan weet je zeker dat deze na een paar weken dragen enkele centimeters langer wordt en zijn pasvorm verliest. Voordat je belangrijke onderdelen uitsnijdt, is het verstandig om even een reststukje leer te pakken en dit in beide richtingen op te rekken. Je voelt het verschil meteen, waardoor je precies weet hoe je jouw patronen op het leer moet positioneren om ongewenste vervorming te voorkomen.
Hoe ga je in de praktijk om met rek in leer?
Als je weet dat leer rekt, kun je hier bewust op inspelen. Bij riemen is het verstandig om niet alleen een gaatje voor de exacte maat te ponsen, maar ook één strakker gaatje en 2 tot 3 wijdere gaatjes te voorzien. Veel leermakers maken riemen zelfs bewust 1 tot 2 cm korter dan de gewenste eindmaat, omdat het leer zich naar het lichaam van de drager vormt en vanzelf wat langer wordt. Bij tashengsels die zwaar belast worden, is het een beproefde techniek om de onderzijde te versterken met speciale verstevigingstape of een voering van niet-rekbaar materiaal. Aan de andere kant is rek juist een gewenste eigenschap in de schoenmakerij: hierdoor vormen leren schoenen zich perfect naar de voet. Ook bij de techniek van leer nat vormen wordt rek benut: nat leer wordt strak om een mal getrokken (bijvoorbeeld voor een messchede of holster), waarna het na droging zijn strakke vorm behoudt.
Kortom: rek zit ingebakken in het DNA van natuurlijk leer. In plaats van ertegen te vechten, kun je het fenomeen beter leren begrijpen en doelgericht toepassen. Analyseer bij elk project vooraf de krachten die op het werkstuk komen te staan. Kies het juiste type en deel van het leer voor jouw toepassing en snijd altijd doordacht, met respect voor de natuurlijke vezelrichting. Juist deze materiaalkennis onderscheidt de vakman van de beginner.
