Messen maken materialen zijn zorgvuldig geselecteerde grondstoffen, zoals staal, hout, kunststoffen en dik plantaardig gelooid leer, bedoeld voor het maken van messen en het met de hand stikken van bijbehorende messchedes.
Eigenschappen
Messen maken, oftewel de ambachtelijke kunst van het handmatig vervaardigen van messen, is een vakgebied dat metaalbewerking, houtbewerking en leerbewerking combineert. Binnen de leerbewerking omvatten materialen voor messen maken vooral de grondstoffen die nodig zijn voor het maken van een stevige, veilige en esthetische messchede. Zelfs een lemmet van het beste staal heeft een passende bescherming nodig om veilig aan de riem gedragen te kunnen worden. De eisen die aan deze materialen worden gesteld, zijn extreem hoog. Leer voor een messchede moet stijf, dik en snijbestendig zijn, maar tegelijkertijd goed te vormen. Daarom is plantaardig gelooid leer (tuigleer) hier de absolute standaard. Dankzij de compacte vezelstructuur blijft een vlijmscherp mes altijd veilig op zijn plek zitten.
Een vakkundig gevormde schede van dik tuigleer werkt als een harnas op maat: het beschermt het staal tegen invloeden van buitenaf en voorkomt dat je jezelf per ongeluk snijdt. Om dit resultaat te bereiken, maken leerbewerkers gebruik van een unieke eigenschap: leer nat vormen. Nadat plantaardig gelooid leer in water is gedompeld, wordt het kneedbaar als boetseerklei. Je kunt het strak om een met folie beschermd mes vormen; eenmaal droog wordt het leer hard en behoudt het permanent zijn vorm. Hierdoor hoor je een duidelijke 'klik' wanneer je het mes in de schede steekt en blijft het stevig zitten, zelfs zonder extra sluitriempjes. Chroomgelooid leer is hiervoor totaal ongeschikt: het behoudt zijn vorm niet na bevochtiging en de achtergebleven chroomzouten kunnen reageren met koolstofstaal, waardoor het lemmet gaat roesten.
Veel beginnende makers maken de fout meubelleer of kunstleer te gebruiken voor een messchede. Deze materialen zijn volstrekt ongeschikt voor messen maken. Regulier meubelleer (vaak dun splitleer of chroomgelooid leer van 0,8 - 1,2 mm) is veel te soepel om een zwaar mes te ondersteunen en het scherpe lemmet snijdt er bij de eerste keer insteken direct doorheen. Kunstleer ademt bovendien niet en houdt vocht vast in de schede, wat gegarandeerd leidt tot roestvorming. Professionele leermaterialen voor messen maken hebben een hoge dichtheid en een dikte van 2,5 tot wel 4,0 mm. Dit vraagt om gespecialiseerd leerbewerking gereedschap, zoals scherpe leervorken met een grotere steekafstand (bijvoorbeeld 5 mm of 6 mm) en oersterk synthetisch gewaxt garen dat buiten niet bezwijkt onder vochtige omstandigheden.
Toepassingen
Door de specifieke eisen rond messen en schedes kennen deze materialen zeer gerichte en veeleisende toepassingen. Elk onderdeel heeft een functionele rol, waarbij esthetiek een verrijking is van een oerdegelijke constructie.
- Messchedes voor vaststaande messen (fixed blades). Dit is de meest klassieke toepassing. Voor zware bushcraft-, outdoor- of jachtmessen gebruik je rundleer (volnerf) tuigleer van 3,0 mm of 3,5 mm dikte. Bij de constructie van zo'n schede verlijm je vrijwel altijd een welt (tussenstrook) – een strook leer van ca. 10 mm breed die langs de stiklijn tussen de twee hoofdlagen wordt geplaatst. Deze welt voorkomt dat het scherpe lemmet de saddle stitch doorsnijdt tijdens het in- en uitnemen.
- Etuis voor vouwmessen (folders). Omdat vouwmessen geen blootliggende snede hebben, fungeert de houder primair als een riemetui. Aangezien er geen risico is op het doorsnijden van de naad, kun je wat dunner plantaardig gelooid leer gebruiken, bijvoorbeeld 2,0 mm of 2,5 mm dik. Deze dikte is uitstekend geschikt voor decoratieve bewerkingen. Met punsen en modelleerijzers kun je hierin complexe motieven stempelen en carven (tooling leer), wat erg geliefd is binnen de westernstijl.
- Heftbekleding (materialen voor messenheften). Hoewel dit aansluit bij het bewerken van harde materialen, gebruiken mesmakers hiervoor diverse grondstoffen voor handvatten. Denk aan harde exotische houtsoorten, micarta, G10 en messing of stalen pinnen. Bij traditionele Scandinavische messen (zoals de puukko) wordt het handvat soms opgebouwd door tientallen laagjes stevig samengeperst 3,0 mm leer over de angel (tang) te schuiven, waarna het geheel in vorm wordt geschuurd en hard geïmpregneerd.
- Liners (tussenlaagjes). Tussen de stalen angel van het mes en de handvatdelen worden regelmatig dunne tussenlaagjes geplaatst. Deze vangen mechanische spanningen op en zorgen voor een fraai kleuraccent. Hiervoor gebruikt men gevulkaniseerde fiber of zeer dun plantaardig gelooid leer van ca. 1,0 mm.
- Draagsystemen en danglers. Naast de schede zelf moet het mes comfortabel gedragen kunnen worden. Danglers zijn speciale leren lussen waarmee de schede vrij kan bungelen aan de riem, wat enorm prettig is bij het zitten of hurken in het bos. Hiervoor gebruik je tuigleer stroken van 2,5 - 3,0 mm, samengevoegd met stevige holnieten of messing boekschroeven.
- Strijkiemen (slijpstrops). Snijresten van messchedes zijn ideaal voor het maken van slijpgereedschap. Een stuk tuigleer van 2,0 mm of 3,0 mm dat met de nerfzijde of vleeszijde op een vlakke houten plank wordt gelijmd, vormt een uitstekende strijkriem (strop). Breng wat slijppasta met aluminiumoxide aan op het leer en haal het lemmet eroverheen om de snede spiegelglad te polijsten en de microscopisch kleine braam na het slijpen op wetstenen te verwijderen.
Hoe kies je de juiste materialen?
Begin je project voor het maken van messen met een doordacht plan. De schede voor een compact houtsnijdmes vraagt immers om heel andere materialen dan die voor een fors kapmes. De belangrijkste keuze is het leer. Wil je de schede nat vormen, voorzien van initialen met leerstempels of zelf verven, kies dan voor onbewerkt, blank plantaardig gelooid leer. Voor een beginner is een paneel tuigleer van 2,5 - 3,0 mm de beste start. Te dun leer (zoals 1,5 mm) zakt na het vormen in, terwijl te dik leer (meer dan 4,0 mm) zonder ervaring erg lastig te doorboren is met leervorken en zwaar naait.
Vervolgens kies je de bijpassende producten voor verf, lijm en onderhoud. Onbewerkt tuigleer is licht van kleur en vlekgevoelig. Gebruik professionele leerverf op alcoholbasis, zoals Fiebing's Pro Dye, om diep in de vezels door te dringen. Let op: kies je voor leer dat al in de looierij is geverfd en afgewerkt, dan kun je het oppervlak niet opnieuw verven of oliën. Voorgeverfd leer neemt verf en afwerking uitsluitend op langs de opengewerkte randen. Welk leer je ook kiest, een degelijke randafwerking is essentieel. Een onbehandelde zijkant neemt vocht op en gaat snel rafelen. Rond de randen eerst af met een kantenschaaf (maat #2 of #3 is gangbaar voor dikker leer), schuur ze glad met waterproof schuurpapier en polijst ze vervolgens glad met Tokonole en een polijsthout. Gebruik Tokonole puur voor de randen en de vleeszijde; breng het niet aan op de nerfzijde als afdeklaag.
Het stikgaren is cruciaal voor de veiligheid. Een outdoor mes krijgt te maken met modder, regen en mechanische belasting. Traditioneel linnen garen is weliswaar historisch authentiek, maar kan door vocht na verloop van tijd vergaan. Sterk synthetisch garen is voor messchedes daarom een veel veiligere keuze. Plat, gewaxt garen zoals Slam in 0,8 mm of 1,0 mm vult gestanste gaten perfect op. Heb je liever rond garen, kies dan voor Vinymo MBT. Stik de schede altijd met de hand met een leernaald aan beide zijden via de oersterke saddle stitch. Mocht er per ongeluk één lus van een saddle stitch doorgesneden worden door het lemmet, dan rafelt de rest van het stiksel niet direct uit – een essentieel veiligheidsvoordeel in het veld.
Producten uit ons assortiment
In onze webshop vind je een gespecialiseerde categorie met beproefde materialen en betrouwbaar gereedschap om zelf hoogwaardige schedes te maken.
- Messen maken – In deze rubriek vind je alles wat je nodig hebt voor het werken aan messchedes. Van stevige panelen plantaardig gelooid leer (tuigleer) dat perfect geschikt is voor nat vormen, tot slijtvast synthetisch naaigaren dat bestand is tegen alle weersomstandigheden. Daarnaast bieden we Fiebing's leerverf voor het kleuren van onbewerkt leer en Tokonole voor een spiegelgladde randafwerking. Ook vind je hier stevige fournituren, messing holnieten en boekschroeven voor de stevige montage van riemlussen en danglers.
